Het onbewuste leert niet van uitleg. Het leert van ervaring.

In mijn vorige blog Don’t awaken the animal ging het over momenten waarop ons onbewuste het overneemt en we de grip verliezen. In dit vervolg neem ik je mee in wat dan helpt om weer in beweging te komen. Door de juiste balans te vinden tussen presteren, leren en plezier ontstaat ruimte voor duurzame prestaties.

Het moment dat het ertoe doet, is zelden het moment waarop we ons van onszelf bewust zijn. Juist dan reageren we automatisch. In spontane situaties en ook onder druk. Achteraf weten we precies wat we anders hadden willen doen.

Dat is geen zwakte en geen gebrek aan inzicht. Het is hoe ons brein werkt. Op spannende en onverwachte momenten neemt het onbewuste het over. Dan doen we ineens andere dingen dan we van plan waren. Niet slechter bedoeld. Wel automatisch. Op dat moment neemt je onbewuste het over (zie ook mijn blog Don't awaken the animal)

 Ons onbewuste is briljant in snelheid en efficiëntie. Het regelt alles wat geen bewuste aandacht nodig heeft. Lopen, praten, reageren. Het is er om ons te helpen. Tegelijk werkt het onbewuste vanuit ervaring. Het kijkt niet vooruit, maar terug. Het baseert zich op wat eerder werkte. Daar gaat het vaak mis, maar het kan ook anders.

Misschien herken je dit. Je stoort je al een tijd aan het gedrag van een collega. Je hebt het gesprek voorbereid. Je weet wat je wilt zeggen. Je hebt nagedacht over de toon: rustig, open, zonder oordeel.

Het gesprek begint. De ander reageert anders dan verwacht. Afwachtend. Of juist scherp. En vrijwel direct verandert er iets. Je gaat uitleggen. Verzachten. Nuanceren. Of je trekt je woorden gedeeltelijk terug. Achteraf zie je helder wat er gebeurde. Je intentie was duidelijk. Je gedrag niet. Dat is geen gebrek aan inzicht.

Dat is je onbewuste, dat doet wat het kent. Het heeft ergens geleerd dat spanning in relaties risico betekent. Dat vermijden veiliger voelt dan blijven staan. Dat patroon is niet ontstaan in dit gesprek. Het is opgebouwd over tijd. Door herhaling. Door ervaring.

Veel organisaties proberen dit te veranderen door erover te praten. Door afspraken te maken. Door feedbackregels te formuleren. Door vergaderstructuren te ontwerpen. Dat helpt om te begrijpen wat er gebeurt.

Begrijpen verandert echter niet automatisch wat er gebeurt op het moment zelf.

Het onbewuste leert niet van uitleg. Het leert van ervaring

In de topsport is dat vanzelfsprekend. Daar wordt niet alleen gewerkt aan techniek of inzicht, maar ook aan gedrag onder druk. Situaties worden bewust nagebootst. Spanning wordt opgezocht. Niet om mensen te laten falen, maar om zichtbaar te maken wat automatisch gebeurt en daarvan te leren.

Dat principe geldt ook op de werkvloer. Wie feedback alleen bespreekt, maar het niet oefent terwijl het schuurt, traint zijn onbewuste op iets anders dan hij bedoelt. Wie vergaderingen vooral achteraf evalueert, maar zelden oefent in het moment zelf, laat bestaande patronen intact.

Je evalueert, bespreekt hoe beter zou werken en dan ga je trainen. Net zoals je je backhand traint bij tennis: door het te doen, erop te reflecteren en te herhalen. Als je bewust je onbewuste traint, ga je later onbewust dat gedrag laten zien.

Ons onbewuste wordt elke dag getraind. Door hoe we feedback geven of vermijden. Door hoe we omgaan met stilte in vergaderingen. Door wat we doen zodra het ongemakkelijk wordt.

De vraag is dus niet of je onbewuste te trainen is. Dat gebeurt vanzelf. De vraag is of we oefenen op wat we werkelijk willen laten zien, of dat we bestaande patronen verder inslijten omdat het vertrouwd voelt.